Μια προσωπική ματιά στα διάτρητα κεραμικά στοιχεία που επιστρέφουν στη σύγχρονη αρχιτεκτονική.
Έχεις παρατηρήσει ποτέ πώς ένα επαναλαμβανόμενο γεωμετρικό μοτίβο μπορεί να μετατρέψει έναν απλό τοίχο σε ένα εντυπωσιακό αρχιτεκτονικό στοιχείο; Τα κεραμικά κλωστρά, γνωστά διεθνώς ως claustra ή breeze blocks, είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση. Δεν λειτουργούν απλώς ως διαχωριστικά, αλλά δημιουργούν μια ενδιαφέρουσα σχέση ανάμεσα στο φως και τη σκιά, στο κενό και το συμπαγές, στο μέσα και το έξω.

Η σύγχρονη αρχιτεκτονική τα έχει επαναφέρει δυναμικά, αξιοποιώντας τα σε κατοικίες, ξενοδοχεία, εστιατόρια και επαγγελματικούς χώρους. Οι γεωμετρικές τους φόρμες και η δυνατότητα να οριοθετούν χωρίς να απομονώνουν τα κάνουν ιδιαίτερα ελκυστικά για τον σημερινό σχεδιασμό.
Κι όμως, όταν παρατηρώ αυτά τα γεωμετρικά μοτίβα, το μυαλό μου ταξιδεύει κάπου πολύ πιο κοντά: στους παραδοσιακούς περιστεριώνες της Τήνου. Δεν υποστηρίζω ότι τα σύγχρονα claustra προέρχονται από εκεί. Η σύνδεση είναι δική μου, περισσότερο αισθητική παρά ιστορική. Είναι ο τρόπος με τον οποίο αναγνωρίζω μια κοινή σχεδιαστική αντίληψη, μέσα από την επανάληψη, τη γεωμετρία και την τέχνη της διάτρητης επιφάνειας.
Η αραβική αρχιτεκτονική και η τέχνη του διάτρητου πετάσματος
Για να κατανοήσεις τη λειτουργία και την αισθητική των claustra, αξίζει να γνωρίσεις ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της παραδοσιακής αραβικής αρχιτεκτονικής: τη mashrabiya.
Η mashrabiya είναι ένα περίτεχνο διάτρητο πέτασμα, συνήθως ξύλινο, το οποίο συναντάται σε παράθυρα, εξώστες και ανοίγματα κτιρίων της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής. Η κατασκευή της βασίζεται σε μικρά επαναλαμβανόμενα στοιχεία που σχηματίζουν γεωμετρικά πλέγματα.

Δεν δημιουργήθηκε μόνο για διακοσμητικούς λόγους. Σε περιοχές με έντονη ηλιοφάνεια και υψηλές θερμοκρασίες, η mashrabiya εξυπηρετούσε σημαντικές βιοκλιματικές ανάγκες. Περιόριζε την άμεση ηλιακή ακτινοβολία, επέτρεπε τη διέλευση του αέρα και προστάτευε την ιδιωτικότητα των κατοίκων, καθώς επέτρεπε την ορατότητα από το εσωτερικό προς τα έξω, περιορίζοντας την αντίστροφη θέαση.
Η ιστορική της παρουσία είναι ιδιαίτερα έντονη στην Αίγυπτο, όπου εξελίχθηκε κατά τη μεσαιωνική περίοδο και γνώρισε μεγάλη διάδοση κατά την εποχή των Μαμελούκων και των Οθωμανών.
Η φιλοσοφία της διάτρητης επιφάνειας πέρασε σε πολλές διαφορετικές αρχιτεκτονικές παραδόσεις. Στην Ινδία συναντάμε τα jali, περίτεχνα διάτρητα πετάσματα από πέτρα ή μάρμαρο, ενώ σε άλλες περιοχές της Μέσης Ανατολής εμφανίζονται αντίστοιχες κατασκευές με τοπικές ονομασίες και διαφορετικά υλικά.
Αν παρατηρήσεις αυτά τα στοιχεία, θα διαπιστώσεις ότι, παρά τις διαφορές τους, μοιράζονται μια κοινή σχεδιαστική αρχή: δημιουργούν ένα φίλτρο ανάμεσα στον άνθρωπο και το εξωτερικό περιβάλλον.
Από τα παραδοσιακά πετάσματα στα σύγχρονα claustra
Η σύγχρονη εκδοχή των διάτρητων δομικών στοιχείων απέκτησε ιδιαίτερη δημοτικότητα κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, μέσα από τη μοντέρνα αρχιτεκτονική.
Τα breeze blocks, όπως είναι γνωστά τα διάτρητα δομικά στοιχεία από σκυρόδεμα, χρησιμοποιήθηκαν εκτενώς σε κατοικίες και επαγγελματικά κτίρια, ιδιαίτερα σε περιοχές με θερμό κλίμα. Η επανάληψη γεωμετρικών μονάδων επέτρεπε τη δημιουργία μεγάλων επιφανειών που πρόσφεραν σκίαση και αερισμό, χωρίς να διακόπτουν εντελώς την οπτική επικοινωνία.
Σήμερα η ίδια σχεδιαστική λογική συναντάται σε κεραμικές, πήλινες και τσιμεντένιες εκδοχές, με πολύ μεγαλύτερη ποικιλία σε σχήματα, υφές και χρώματα.

Και κάπου εδώ έρχονται οι περιστεριώνες της Τήνου…

Θα ήθελα να σταθώ λίγο περισσότερο σε ένα στοιχείο της ελληνικής αρχιτεκτονικής που προσωπικά θεωρώ μοναδικό: τους περιστεριώνες της Τήνου.
Αν έχεις επισκεφθεί το νησί, πιθανότατα έχεις παρατηρήσει αυτές τις μικρές πέτρινες κατασκευές που ξεπροβάλλουν ανάμεσα στις πλαγιές, στις κοιλάδες και στους οικισμούς του. Είναι από τα πιο αναγνωρίσιμα δείγματα της τηνιακής λαϊκής αρχιτεκτονικής και αποτελούν πραγματικά έργα τέχνης της παραδοσιακής λιθοδομής.
Η ιστορία τους συνδέεται με την περίοδο της Ενετοκρατίας, ενώ οι περισσότεροι από τους περιστεριώνες που διασώζονται σήμερα κατασκευάστηκαν κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα. Η εκτροφή των περιστεριών είχε σημαντική οικονομική αξία, καθώς τα πουλιά προσέφεραν τροφή, ενώ η κοπριά τους χρησιμοποιούνταν ως πολύτιμο λίπασμα για τις καλλιέργειες.
Αυτό που τους κάνει ξεχωριστούς, ωστόσο, είναι ο τρόπος με τον οποίο οι Τηνιακοί τεχνίτες μετέτρεψαν μια λειτουργική κατασκευή σε ένα εξαιρετικό δείγμα λαϊκής τέχνης.
Με σχιστόλιθο και μάρμαρο δημιούργησαν προσόψεις με περίτεχνα γεωμετρικά μοτίβα. Τρίγωνα, ρόμβοι, κύκλοι, σταυροί και άλλα διακοσμητικά σχήματα συνθέτουν μοναδικές επιφάνειες, που θυμίζουν περίτεχνα, πέτρινα κεντήματα.
Κανένας περιστεριώνας δεν είναι ακριβώς ίδιος με τον άλλον. Κάθε σύνθεση αποτυπώνει τη φαντασία, την τεχνική και την αισθητική αντίληψη του μάστορα που την κατασκεύασε.
Τι κοινό έχουν οι περιστεριώνες της Τήνου με τα σύγχρονα claustra;

Εδώ βρίσκεται η δική μου σχεδιαστική παρατήρηση.
Παρόλο που μιλάμε για διαφορετικές εποχές, υλικά και αρχιτεκτονικές παραδόσεις, δεν μπορώ να μη διακρίνω μια ενδιαφέρουσα ομοιότητα στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η επιφάνεια.
Και στις δύο περιπτώσεις, η επανάληψη μικρών γεωμετρικών σχημάτων δημιουργεί ένα μεγαλύτερο σύνολο. Τα ανοίγματα δεν αποτελούν απλώς κενά, αλλά μέρος της σύνθεσης. Η εναλλαγή συμπαγών και διάτρητων στοιχείων δημιουργεί ρυθμό, βάθος και μια ιδιαίτερη οπτική ταυτότητα.
Στους περιστεριώνες, αυτή η γεωμετρία εξυπηρετεί τη δημιουργία φωλιών των πουλιών και παράλληλα διαμορφώνει την εξωτερική όψη του κτίσματος. Στα σύγχρονα claustra, η διάτρηση αποκτά διαφορετικό λειτουργικό και αισθητικό ρόλο, προσφέροντας σκίαση, αερισμό και διακριτικό διαχωρισμό των χώρων.
Ίσως, λοιπόν, αυτό που με γοητεύει περισσότερο στα κεραμικά κλωστρά να μην είναι μόνο η σύγχρονη αισθητική τους, αλλά η δυνατότητα να ξυπνούν μνήμες από μια αρχιτεκτονική παράδοση που έχουμε ήδη στη δική μας πολιτιστική κληρονομιά.
Μια παλιά σχεδιαστική ιδέα με σύγχρονη εφαρμογή
Είτε πρόκειται για ένα διάτρητο ξύλινο πέτασμα στην Αίγυπτο, είτε για ένα περίτεχνο πέτρινο μοτίβο σε έναν περιστεριώνα της Τήνου, είτε για ένα σύγχρονο κεραμικό διαχωριστικό σε μια κατοικία, η αρχή παραμένει εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Η αρχιτεκτονική δεν χρειάζεται πάντα συμπαγείς επιφάνειες για να οριοθετήσει έναν χώρο. Μερικές φορές, τα κενά είναι εξίσου σημαντικά με τα υλικά που τα περιβάλλουν.

Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που τα claustra εξακολουθούν να εμπνέουν αρχιτέκτονες και designers… γιατί μέσα από μια απλή γεωμετρική επανάληψη μπορούν να δημιουργήσουν κάτι πολύ περισσότερο από ένα διαχωριστικό. Μπορούν να δημιουργήσουν μια ολόκληρη εμπειρία φωτός, σκιάς και χώρου.
Σε αυτό το post ήθελα απλά να σου παραθέσω τα “ιστορικά” στοιχεία, την προέλευση και τη δική μου οπτική για τα όμορφα αυτά διάτρητα, διακοσμητικά τούβλα. Σε ένα επόμενο, θα δούμε τρόπους και προτάσεις για το πως μπορείς να τα βαλεις κι εσύ στο χώρο σου, αρμονικά, χωρίς να χαρακτηριστείς Fashion Victim.
Τα φιλιά μου,
Decofairy

